De Codes van het Gregoriaans

Home » Algemeen

Categorie archief: Algemeen

BiBlo – Von Bingen’s Blog 03


Inventio in rhetoric is the first step for preparing an oration or a written statement. It consists of drawing up an inventory of essential information to invent arguments. In previous research (starting with my doctoral dissertation in 2018), I gathered information about the employment of signal tones. I developed hypotheses about the schemas that define their interrelations with other musical, textual and rhetorical schemas defining ‘European medieval liturgical chant’. So which information is essential I have found out in the meantime.

Schema theory is a neuropsychological concept that has proven useful describing text-music relations represented by signal tones. For an excellent introduction to what schema theory might imply for the study of this field, see: Ghosh, Vanessa E., and Asaf Gilboa. “What Is a Memory Schema? A Historical Perspective on Current Neuroscience Literature.” Neuropsychologia 53 (2014): 104–14.

To substantiate my hypotheses about signal tones, I organise information from the internet and from sources in libraries. Basic material often can be found in CANTUS . Fortunately, CANTUS provides indexes for both the Dendermonde manuscript and the Riesencodex. A selection of the fields in the CANTUS indexes for the two manuscripts I imported into Filemaker, database software I have used since 2018 for the inventio of data related to my research. I always set up one layout in which I organize all incoming information, that subsequently is analyzed in other layouts. The ‘General Input’ layout under construction looks like this:

Top left, the metadata of the chant per manuscript provided by CANTUS. Underneath top-down, links to the image of the chant analysed in the digitised sources, the Latin text plus its translation, followed by the centrepiece of the database, a table with words containing signal tones, the signs employed and their rhetorical categorisation. Finally some tables with quantitative summaries about the signal tones registered per chant and in the collection selected (this can be filtered for any subcategories in the database, for instance per genre, per source, etc.).

The right hand part of this layout shows a number of buttons that open other websites I frequently use for gathering the basic stuff for this database and, if relevant, the page or subject links found for quick reference. Below these fields, audio files. I should add information from the discographies available and the chant-specific links but, as said, this is a layout under construction. The Latin text is copied into online text processors, a syllabifier and a hyphenator. The former is used to calculate relative signal tone densities per chant, the latter is the basis for transcription in neoscript by Gregorio software.

The relative signal tone density is calculated by dividing the number of signal tones by the number of syllables per chant; it enables quantitative comparisons of signal tone employments between chants, composers, genres and whatever filter you may think of. Whether it makes sense from a methodological point of view remains to be seen; I do not bother too much because the software does the tedious job for me.

Gregorio software I use to transcribe the chants as notated in the manuscript into material that can be used by choirs. For instance, the following composition by Radbod of Utrecht (899-917), as notated in NL-Uu 406 results in the subsequent notation:

For encoding information about signal tones found in the manuscript, I keep two code tables at hand.

In other layouts in the same Filemaker database for this project, I assemble my notes from secondary literature. Separate layouts will combine the manuscript image with my findings per chant and/or filtered data from the respective manuscripts, comparisons etc.

Which signs in Hildegard’s compositions are signal tones I will sow in the next blog.

BiBlo – Von Bingen’s Blog, 02

The Sources

The chants composed by Hildegard have been notated in two manuscripts. The notation is a representative of what the Utrecht musicologist Ike de Loos in 1997 described as the Utrecht-Stavelot-Trier notation, after her analysis of sources written in this geographic triangle. The neumes are variants of the so-called Messine notation, the neumes that are characteristic for the tradition developed in Metz, France.

The Utrecht-Stavelot-Trier Triangle. Rupertsberg in red.

The Utrecht-Stavelot-Trier notation:

Utrecht, NL-Uu 406/ 125v

The notation of Hildegard’s compositions:

  1. Dendermonde B-DE a 9/f. 153r/1

2. Riesenkodex D- WI1 2 /466r/4

Both manuscripts were produced at Rupertsberg Abbey. Dendermonde was dictated by Hildegard to her scribe Guibert of Gembloux a few years before she died; it was sent to an abbey in what now is known as Belgium and ended up in the Benedictine Abbey of Dendermonde, Flanders. Since 2017, the Alamire Foundation in Leuven, Belgium, keeps this manuscript.

The same scribe reorganised the Dendermonde version a few years after her death, in what became known as the Riesencodex, now kept at Hessische Landesbibliothek, Wiesbaden. There is some debate whether Hildegard or Guibert composed the chants.

For my analysis, I intend to select a number of chants notated in both manuscripts for comparing the employment of signal tones. Which ones will depend upon the first steps of my research into the employment of signal tones in the compositions attributed to Hildegard.

The presentation of my research’s setup is a nice step towards an introduction to rhetoric, which is the essence connecting language and music in plainchant. An orator started by gathering information and arguments that might support his explanation. This first step of the rhetorical preparation is called Inventio: drawing up an inventory and inventing arguments.

BiBlo – Von Bingen’s Blog, 01

This blog offers new perspectives on the compositions by Hildegard von Bingen. It is meant for singers and researchers.

Now, “new perspectives”: isn’t that quite presumptuous, given the avalanche of publications and recordings that pour from the screen after you put her name in a search machine?

Yes, if you know what signal tones are;

No, if you haven’t the faintest clue what signal tones might be.

That is what this blog is about, more specifically about the signal tones in the Symphonia composed by Hildegard von Bingen (1098-1179), at her abbey near Rüdesheim am Rhein, half an hour by car from where I had my office for almost 14 years: Wiesbaden.

What do signal tones add to our knowledge about Hildegard and her time?

Up to about the middle of the thirteenth century, liturgical melodies were notated by neumes, since the eleventh century by neumes on a staff. By that time, they could represent pitches of all sorts, dynamic accentuations, and timbral aspects. Since about the turn of the second millennium, musicologists have discovered that certain neumes (and the sounds they might represent) also are melodic codes, conveying messages about text content.

To the list of signal tones discovered in separate studies, I added microtones in 2018, synthesising previous research and my own into a new tool for analysing text by these signal tones (that I called ‘musemes’ in my doctoral thesis, but in normal language, ‘signal tones’ make more sense). All ten signs for signal tones (and the corresponding sounds) mean just one thing: “the text has rhetorical relevance”, just like the question mark means one thing: “this is an interrogative expression”. Imagine ten different signs for the question mark and you understand the concept of the signal tone. Which of the signal tones was applicable depended upon text/melody situations to which I will come back in other blogs.

Signal tones were employed all over Europe up to about 1250. Combinations of more than one symbol in one word simply meant that it was more important. If you learn the ten musical signs representing signal tones, you catch about 95% of the encoded medieval communication hidden in musical notation. No need for a BA or MA Musicology, no need to understand the signs that represent other (more standard) melodic issues.

Just ten music symbols, separate and in combination, reveal that Hildegard implanted a textual waypoint in her melody. That is the easy part; as a musicologist, I may be of some help by the blogs that I intend to publish during the next months.

Interpreting why she added them sometimes is more difficult.

Dan Brown, Templars? Kind of.

Do not expect signal tones helping you cracking the secret to eternal youth, but exciting it is for sure: signal tones are echoes of medieval minds. Learning to communicate in the Middle Ages meant studying RRR: Reading, wRiting, and Rhetoric, and it is impossible to overstate the importance of the latter. All literate people were aware that all oral, written, and symbolic communication via the arts was conveyed on a rhetorical grid. If an orator, singer, writer accentuated a word, an expression or a sentence, both sending and receiving this information was guided by rhetorical education.

In plainchant, signal tones were the sung rhetorical messengers.

Thousands of notated manuscripts still exist, written from Malta to Reykjavik and by the month, more are available for consultation for free. Have a look at the Database CANTUS and the MMMO database, to which I contributed also. The Symphonia are notated in two manuscripts, one from a Belgian Benedictine abbey in Dendermonde kept at the Alamire Library in Leuven, the other is the so-called Riesenkodex from Wiesbaden. We will have a look at them in the next blog.

Before summer, I intend to send my ‘Hildegard-signal tones’ exploration to a musicological journal; readers will be able to follow my research (not my drafts).

Comments are welcome!

Voor de Poorten van een Gelukkige Stad!

Het is zondagmiddag 3 juli. Vanavond opent om 19:00 uur opent Gregoriaans Koor Utrecht met dirigent Anthony Zielhorst de festiviteiten die het resultaat zijn van een samenwerking van het koor met Prof. dr. Els Rose, Universiteit Utrecht en onze Gregorius Fundatie die al startte in 2020: Het Wonder van Sint-Maarten: de Gelukkige Stad! het project maakt deel uit van de feestelijkheden rond Utrecht 900 jaar stadsrecht.

De integrale uitvoering van alle 42 gezangen van het officie Translatio Martini zoals genoteerd in U406 – een Utrechts handschrift uit de twaalfde eeuw – en getranscribeerd door de Gregorius Fundatie in het kader van dit project maakt deel uit van dit project. Vanavond worden de eerste vespers (19:00-19:45) en de metten gezongen. (21:00-23:00 uur).

Een documentaire van RTVU die voor het eerst werd uitgezonden op 12 juni 2022 vat het project uitstekend samen.

In de documentaire van filmmaker Daniël Brüggen is countertenor Oscar Verhaar te zien en te horen tijdens een repetitie voor een uitvoering tijdens Festival Oude Muziek Utrecht op 2 september 2021. Graag had ik de registratie van mijn lezing tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht op 2 september 2021 hier laten zien met prachtige opnamen van Oscar als solist ondersteund door het koor. Maar de organisatie geeft de rechten niet vrij.

Daarom een audio-opname van de generale repetitie van Cadent a latere; dat is een deel van de tractus Qui habitat die in de Middeleeuwen altijd op Goede Vrijdag werd gezongen.

Koude rillingen, iedere keer als ik dit hoor. Prachtig.

Cadent a latere Oscar Verhaar met Gregoriaans Koor Utrecht o.l.v. Anthony Zielhorst. Utrecht Pieterskerk 1 september 2021

Binnenkort is een complete videoregistratie van het officie beschikbaar op de website van Het Utrechts Archief.

De tractus Qui habitat met signaaltonen: “Beter dan de Matthäus Passion”

Op 2 september gaf countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst een concert. Leo Lousberg gaf een toelichting.
Het concert werd gegeven in de Janskerk in het kader van het Festival Oude Muziek Utrecht 2021.

Het was een initiatief van de Gregorius Fundatie, dat financieel tevens werd gesteund door:

• Fentener van Vlissingen Fonds

• Carel Nengerman Fonds

• K.F. Hein Fonds

• Elize Mathilde Fonds

• De Van Baaren Stichting en

• Stichting Organisatie Oude Muziek

Er waren rond 90 bezoekers, en daarmee was de kerk volgens de geldende COVID-regels vol. Via eMTV is het concert met de lezing voor het luttele bedrag van € 2,50 nog te zien tot 17 oktober 2021: hier de link.

Het koor voerde een aantal gezangen uit van bisschop Radboud van Utrecht, door hem gecomponeerd rond 910 ter ere van de stadspatroon Sint-Maarten. Oscar Verhaar zong acht verzen van de tractus Qui habitat, waarvan het laatste begeleid door isontonen, gezongen door het koor. Het klankbeeld verplaatste de aanwezigen in een sfeer die de middeleeuwse beleving van de passieweek wellicht benaderde.

Hoewel signaaltonen in principe geen woordschilderingen zijn en een breder retorisch bereik hebben dan alleen emotie, werd dat laatste aspect door de context van de uitvoering wel benadrukt.
“Dit is beter dan de Mattäus Passion” zei me een enthousiaste toehoorder.

Inderdaad: koude rillingen, zo mooi.

Hoge en heldere stemmen

Op donderdag 2 september om 09:30 uur in de Janskerk te Utrecht zingt countertenor Oscar Verhaar de tractus Qui habitat met microtonen en andere middeleeuwse signaaltonen. Ik geef donderdag uitleg over de recentelijk herontdekte gregoriaanse signaaltonen. Countertenors werden in Karolingische tijden voor liturgische gezangen gewaardeerd. Waren die hoge stemmen dan geen jongensstemmen maar countertenors?

Ja, is het antwoord. In een 12-e eeuwse ontkenning ligt de bevestiging opgesloten: “die feminiene stemmen moeten niet klinken in de kerk…..en zangers die zo zingen mogen niet tot voorzanger worden bevorderd.”

Ik verheug me op zijn optreden, samen met Gregoriaans Koor Utrecht olv Anthony Zielhorst.

ID-bewijs en QR-code nodig voor toegang!!

Goede Vrijdag, A.D. 1051

In de Janskerk werden dezelfde verzen van de tractus Qui habitat gezongen als overmorgen, 970 jaar later.

We zingen die verzen uit een Utrechts missaal, geschreven rond 1200. Daarin staan de codes van de literati nog steeds tussen de symbolen van de gregoriaanse muzieknotatie. Symbolen voor klanken waarmee zangers tijdens liturgische vieringen de gezongen teksten annoteerden. Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht olv Anthony Zielhorst.

Donderdag 2 september, 09:30 Janskerk Utrecht #Festival Oude Muziek

De Codes van de Literati

Zeven interrupties van het gregoriaans en drie retorische kernbegrippen hielden eeuwenlang een gecodeerde communicatie in stand voor leden van de middeleeuwse elite.

Ook in Utrecht. Ook in de Janskerk, waar ik op donderdag 2 september samen met countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst om 09:30 uur die traditie van de literati uitleg en laat klinken tijdens Festival Oude Muziek Utrecht 2021.

Kaartjes bestellen of ter plekke kopen.

Een gregoriaanse sessie in Doorn met Oscar Verhaar

 Gregoriaans: ouder en anders

Huis Doorn heeft het tot in de Tweede Wereldoorlog steeds moeten hebben van ‘hoge’ gasten. In de Middeleeuwen was het de woonplaats van de domproost van Utrecht, de tweede man na de bisschop van de streek; het is geen toeval dat Huis Doorn dicht bij de Maartenskerk ligt. De Duitse Kaiser Wilhelm woonde er vanaf 1918 tot aan zijn dood in 1941.

Ter voorbereiding van een gezamenlijk concert hebben Oscar Verhaar en ik vanochtend met kopieën van het 12e eeuwse Utrechtse missaal ABM h62 en mijn transcripties daarvan de gezangen doorgenomen die op zullen klinken op

donderdag 2 september tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht.

Het is een project dat we op touw hebben gezet samen met Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst.

Zij gaan dan zingen uit twee Utrechtse middeleeuwse handschriften, waarin ik onlangs de functies van een aantal tekens/klanken heb herontdekt die al eeuwen niet meer worden gezongen. Oud en toch experimenteel, want hoe ze hebben geklonken kunnen we maar ten dele reconstrueren. Hoe het werkt, leg ik op 2 september uit.

Oscar is countertenor en uit recent onderzoek is gebleken dat countertenors gezochte stemmen waren in de tijd toen deze Utrechtse handschriften ontstonden. Oscar zal delen van de Tractus Qui habitat zingen. Gregoriaans Koor Utrecht vertolkt liturgische gezangen van Neerlands oudst bekende componist, Bisschop Radboud van Utrecht (bisschop 899-917), zoals die staan genoteerd in het Antifonarium U406, dat wordt bewaard in de Utrechtse Universiteitsbibliotheek.

Gregoriaans alleen maar sereen? Of wellicht wat saai en monotoon? Niet in het twaalfde-eeuwse Utrecht, dat was ons na de studiesessie met deze Young Bach Fellow van de Nederlandse Bachvereniging vanochtend wel duidelijk!

onze sponsors

Een gregoriaans achtergrondkoortje

Festival Oude Muziek Utrecht, Janskerk, 2 september om 09:30 uur

In 2014 won ik de Geschiedenisprijs Utrecht met een essay over microtonen in Middeleeuwse Utrechtse handschriften. In mijn dankwoord kondigde ik een presentatie over nieuwe onderzoeksresultaten aan ‘wellicht met een gregoriaans achtergrondkoortje’.

Samen met countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst geef ik op donderdag 2 september a.s. om 09:30 uur in de Janskerk in Utrecht een presentatie over signaaltonen in het gregoriaans. Een retorisch schema ligt ten grondslag aan hoe zij tekst en muziek verbinden; en het thema van dit festival is retoriek……..

Microtonen, kruizen en mollen, glissandi en voorslagen, gezongen medeklinkers: allemaal Middeleeuwse interrupties van ons serene klankbeeld van het gregoriaans die via een retorisch schema verwijzen naar de inhoud en de strekking van de gezongen tekst..

Het is een concert in de serie Zomerschool van het Festival Oude Muziek Utrecht 2021 met een inleiding door Prof. dr. Frits van Oostrom. De hele presentatie zal ongeveer een uur duren.

Hier een link naar de vooraankondiging. Je kunt vooraf kaarten bestellen (   maar je kunt ze ook vanaf 09:00 uur ter plekke kopen; er zullen voldoende zitplaatsen zijn. De Janskerk ligt aan het Janskerkhof (met gelijknamige bushaltes) in het stadscentrum.

Als je het wilt combineren met andere festivalconcerten die dag, hier een link naar het festivalprogramma van 2 september.

Na de verdediging van mijn proefschrift op 26 september 2018 heb ik met andere onderzoekers en met zangers gewerkt aan het herformuleren en verder uitwerken van de theorie en de verklanking van de signaaltonen als muzikale codes die ten grondslag liggen aan dit communicatiesysteem van de Middeleeuwse liturgische elite.

Mocht je nog vragen hebben, bel (06-15 85 91 09) of mail me dan even.

Delen mag.