De Codes van het Gregoriaans

Home » Algemeen

Categorie archief: Algemeen

De tractus Qui habitat met signaaltonen: “Beter dan de Matthäus Passion”

Op 2 september gaf countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst een concert. Leo Lousberg gaf een toelichting.
Het concert werd gegeven in de Janskerk in het kader van het Festival Oude Muziek Utrecht 2021.

Het was een initiatief van de Gregorius Fundatie, dat financieel tevens werd gesteund door:

• Fentener van Vlissingen Fonds

• Carel Nengerman Fonds

• K.F. Hein Fonds

• Elize Mathilde Fonds

• De Van Baaren Stichting en

• Stichting Organisatie Oude Muziek

Er waren rond 90 bezoekers, en daarmee was de kerk volgens de geldende COVID-regels vol. Via eMTV is het concert met de lezing voor het luttele bedrag van € 2,50 nog te zien tot 17 oktober 2021: hier de link.

Het koor voerde een aantal gezangen uit van bisschop Radboud van Utrecht, door hem gecomponeerd rond 910 ter ere van de stadspatroon Sint-Maarten. Oscar Verhaar zong acht verzen van de tractus Qui habitat, waarvan het laatste begeleid door isontonen, gezongen door het koor. Het klankbeeld verplaatste de aanwezigen in een sfeer die de middeleeuwse beleving van de passieweek wellicht benaderde.

Hoewel signaaltonen in principe geen woordschilderingen zijn en een breder retorisch bereik hebben dan alleen emotie, werd dat laatste aspect door de context van de uitvoering wel benadrukt.
“Dit is beter dan de Mattäus Passion” zei me een enthousiaste toehoorder.

Inderdaad: koude rillingen, zo mooi.

Hoge en heldere stemmen

Op donderdag 2 september om 09:30 uur in de Janskerk te Utrecht zingt countertenor Oscar Verhaar de tractus Qui habitat met microtonen en andere middeleeuwse signaaltonen. Ik geef donderdag uitleg over de recentelijk herontdekte gregoriaanse signaaltonen. Countertenors werden in Karolingische tijden voor liturgische gezangen gewaardeerd. Waren die hoge stemmen dan geen jongensstemmen maar countertenors?

Ja, is het antwoord. In een 12-e eeuwse ontkenning ligt de bevestiging opgesloten: “die feminiene stemmen moeten niet klinken in de kerk…..en zangers die zo zingen mogen niet tot voorzanger worden bevorderd.”

Ik verheug me op zijn optreden, samen met Gregoriaans Koor Utrecht olv Anthony Zielhorst.

ID-bewijs en QR-code nodig voor toegang!!

Goede Vrijdag, A.D. 1051

In de Janskerk werden dezelfde verzen van de tractus Qui habitat gezongen als overmorgen, 970 jaar later.

We zingen die verzen uit een Utrechts missaal, geschreven rond 1200. Daarin staan de codes van de literati nog steeds tussen de symbolen van de gregoriaanse muzieknotatie. Symbolen voor klanken waarmee zangers tijdens liturgische vieringen de gezongen teksten annoteerden. Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht olv Anthony Zielhorst.

Donderdag 2 september, 09:30 Janskerk Utrecht #Festival Oude Muziek

De Codes van de Literati

Zeven interrupties van het gregoriaans en drie retorische kernbegrippen hielden eeuwenlang een gecodeerde communicatie in stand voor leden van de middeleeuwse elite.

Ook in Utrecht. Ook in de Janskerk, waar ik op donderdag 2 september samen met countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst om 09:30 uur die traditie van de literati uitleg en laat klinken tijdens Festival Oude Muziek Utrecht 2021.

Kaartjes bestellen of ter plekke kopen.

Een gregoriaanse sessie in Doorn met Oscar Verhaar

 Gregoriaans: ouder en anders

Huis Doorn heeft het tot in de Tweede Wereldoorlog steeds moeten hebben van ‘hoge’ gasten. In de Middeleeuwen was het de woonplaats van de domproost van Utrecht, de tweede man na de bisschop van de streek; het is geen toeval dat Huis Doorn dicht bij de Maartenskerk ligt. De Duitse Kaiser Wilhelm woonde er vanaf 1918 tot aan zijn dood in 1941.

Ter voorbereiding van een gezamenlijk concert hebben Oscar Verhaar en ik vanochtend met kopieën van het 12e eeuwse Utrechtse missaal ABM h62 en mijn transcripties daarvan de gezangen doorgenomen die op zullen klinken op

donderdag 2 september tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht.

Het is een project dat we op touw hebben gezet samen met Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst.

Zij gaan dan zingen uit twee Utrechtse middeleeuwse handschriften, waarin ik onlangs de functies van een aantal tekens/klanken heb herontdekt die al eeuwen niet meer worden gezongen. Oud en toch experimenteel, want hoe ze hebben geklonken kunnen we maar ten dele reconstrueren. Hoe het werkt, leg ik op 2 september uit.

Oscar is countertenor en uit recent onderzoek is gebleken dat countertenors gezochte stemmen waren in de tijd toen deze Utrechtse handschriften ontstonden. Oscar zal delen van de Tractus Qui habitat zingen. Gregoriaans Koor Utrecht vertolkt liturgische gezangen van Neerlands oudst bekende componist, Bisschop Radboud van Utrecht (bisschop 899-917), zoals die staan genoteerd in het Antifonarium U406, dat wordt bewaard in de Utrechtse Universiteitsbibliotheek.

Gregoriaans alleen maar sereen? Of wellicht wat saai en monotoon? Niet in het twaalfde-eeuwse Utrecht, dat was ons na de studiesessie met deze Young Bach Fellow van de Nederlandse Bachvereniging vanochtend wel duidelijk!

onze sponsors

Een gregoriaans achtergrondkoortje

Festival Oude Muziek Utrecht, Janskerk, 2 september om 09:30 uur

In 2014 won ik de Geschiedenisprijs Utrecht met een essay over microtonen in Middeleeuwse Utrechtse handschriften. In mijn dankwoord kondigde ik een presentatie over nieuwe onderzoeksresultaten aan ‘wellicht met een gregoriaans achtergrondkoortje’.

Samen met countertenor Oscar Verhaar en Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst geef ik op donderdag 2 september a.s. om 09:30 uur in de Janskerk in Utrecht een presentatie over signaaltonen in het gregoriaans. Een retorisch schema ligt ten grondslag aan hoe zij tekst en muziek verbinden; en het thema van dit festival is retoriek……..


Microtonen, kruizen en mollen, glissandi en voorslagen, gezongen medeklinkers: allemaal Middeleeuwse interrupties van ons serene klankbeeld van het gregoriaans die via een retorisch schema verwijzen naar de inhoud en de strekking van de gezongen tekst..

Het is een concert in de serie Zomerschool van het Festival Oude Muziek Utrecht 2021 met een inleiding door Prof. dr. Frits van Oostrom. De hele presentatie zal ongeveer een uur duren.

Hier een link naar de vooraankondiging. Je kunt vooraf kaarten bestellen (https://oudemuziek.nl/festival/kaartverkoop-fom21/)   maar je kunt ze ook vanaf 09:00 uur ter plekke kopen; er zullen voldoende zitplaatsen zijn. De Janskerk ligt aan het Janskerkhof (met gelijknamige bushaltes) in het stadscentrum.

Als je het wilt combineren met andere festivalconcerten die dag, hier een link naar het festivalprogramma van 2 september.

Na de verdediging van mijn proefschrift op 26 september 2018 heb ik met andere onderzoekers en met zangers gewerkt aan het herformuleren en verder uitwerken van de theorie en de verklanking van de signaaltonen als muzikale codes die ten grondslag liggen aan dit communicatiesysteem van de Middeleeuwse liturgische elite.

Mocht je nog vragen hebben, bel (06-15 85 91 09) of mail me dan even.

Delen mag.

Musemen: Onderzoek en Verklanking

Het onderzoek naar en de verklanking van musemen krijgen het komende jaar een boost door drie samenwerkingen die de Gregorius Fundatie heeft opgezet.

Amici Cantus Gregoriani

Amici Cantus Gregoriani (ACG) is het toonaangevende platform voor vrienden van het Gregoriaans in Nederland.

Utrecht Centre for Medieval Studies

Prof. Dr. Els Rose van het Utrecht Centre for Medieval Studies heeft Leo Lousberg gevraagd deel te nemen aan haar onderzoek Citizenship Discourses in the Early Middle Ages (400-1100). Dit NWO-VICI onderzoek wordt afgerond in 2022. De bijdrage van de Gregorius Fundatie zal drieledig zijn:
1. Bijdragen aan twee hoofdstukken in het boek dat zal verschijnen met de onderzoeksresultaten van dit project, te weten over de relatie tussen retorica en muziek in het gregoriaans zoals genoteerd in Utrechtse en verwante bronnen alsmede reflecties over andere uitvoeringspraktijken van het gregoriaans.
2. Een voordracht tijdens het te organiseren symposium ter afronding van het project in 2022.
3. De transcriptie van liturgische gezangen, zoals genoteerd in Utrechtse bronnen uit de 12e eeuw en de afstemming van de verklanking ervan met het Gregoriaans Koor Utrecht.

Gregoriaans Koor Utrecht

De samenwerking met het Gregoriaans Koor Utrecht naar aanleiding van de Dag van het Gregoriaans in 2019 is zo goed bevallen dat we samen een meerjarig groot project aandurven: de verklanking van officies en misgezangen zoals genoteerd in de 12e-eeuwse Utrechtse handschriften. Dat zijn achtereenvolgens de fragmenten van een antifonarium van de Paulusabdij (1100-1125, restanten van het oudst bekende genoteerde officie in de Lage Landen), U406, het antifonarium van de kapittelkerk Sint Marie (rond 1140) en het missaal van de Dom, handschrift Catharijneconvent ABM h62.

Deze vroege Utrechtse notaties maakten deel uit van een Europese traditie waarin retoriek zijn eigen signalen had in de melodie. De tekens daarvoor worden in de hedendaagse praktijk niet of nauwelijks verklankt. Het Gregoriaans Koor Utrecht is gegrepen door het klankbeeld dat door de herinterpretatie aan de oppervlakte komt en durft experimenten aan die verder gaan dan wat werd verklankt in 2019. Er wordt gewerkt aan de integrale uitvoering van het officie van Translatio van Martinus uit U406, (inclusief alle gesproken teksten van die viering) als onderdeel van de afsluiting van het NWO project Citizenship Discourses in 2022. De uitvoering van deze gezangen van Utrechts stadspatroon staat gepland voor de dagen in de Utrechtse kerkelijke kalender waarop het feest sinds de middeleeuwen wordt gevierd: 3 (namiddag en avond) en 4 juli, in een nog te bepalen Utrechtse kerk.

Presentaties en Koorprojecten

De doelstelling van de Stichting Gregorius Fundatie is het onderzoek naar en de uitvoering van de vroege vormen van het gregoriaans te bevorderen. De Gregorius Fundatie verzorgt presentaties voor koren of verenigingen, transcripties en/of de bespreking van interpretaties. Geïnteresseerden kunnen contact opnemen via info@gregoriusfundatie.org .

Utrecht Catharijneconvent ABM h62, 1r.

Cantus Ultimus: een doorbraak in Optical Neume Recognition

Vergelijkend onderzoek naar vroege versies van gregoriaanse gezangen heeft veel bijgedragen aan onze kennis over gezongen liturgie, al zijn er op basis van de laatste inzichten twijfels of die analyses methodologisch en epistemologisch voldoende zijn onderbouwd: binnenkort volgt een blog over het recent verschenen boek van Jean-François Goudesenne, Emergence du chant grégorien, Brepols 2018.

Digitale databases
Sinds 2012 is de Cantus Manuscript Database één van de toonaangevende databases voor het vergelijkende onderzoek van gregoriaanse gezangen. Deze database vormt de kern van het Cantus Index Network, samen met een groeiend aantal andere regionaal georiënteerde dan wel op bepaalde gebieden zoektechnisch geavanceerde databases. Aanvankelijk waren de zoekfuncties voornamelijk tekstgericht; sinds een paar jaar zijn daar voor een aantal bronnen ook melodische zoekfuncties bijgekomen en links met gedigitaliseerd materiaal.
Gedigitaliseerde teksten in hedendaags schrift kunnen al een tijd worden gelezen via optical character recognition (OCR). Geleidelijk komt er ook software beschikbaar die in staat is om gedigitaliseerde Middeleeuwse teksten te lezen en om te zetten in hedendaagse lettertekens. Maar om Middeleeuwse genoteerde gezangen digitaal te lezen is van een andere orde, voor de tekst en al helemaal voor de neumennotatie. Ik volg deze ontwikkelingen sinds ik voor het eerst in Middeleeuwse handschriften dook, in 2013. Toen al meldden onderzoekers tijdens congressen regelmatig hun vorderingen op het gebied van ONR (optical neume recognition), met een jaarlijks verschuivende termijn van vijf jaar voor een operatief systeem. Tot deze zomer.

Doorbraak
Tijdens een door Frans Wiering (UU, Department of Information and Computing Sciences, ICS) georganiseerde sessie in het kader van het Digital Humanities Congress in Utrecht meldde Ichiro Fujinaga, verbonden aan McGill University, Montréal en projectleider van het Cantus Ultimusproject een doorbraak: de verschuivende horizon is tot stand gebracht. Met nieuwe algoritmen is het mogelijk om ver uit elkaar geplaatste lettergrepen samen te trekken tot één woord én om dat woord te combineren met – nu eveneens digitaal leesbare – neumen. Een demo gepresenteerd door Fujinaga’s collega Martha Thomae deed me watertanden: ze liet zien dat het nu mogelijk is om bepaalde neumen in gedigitaliseerde bestanden te koppelen aan de tekst die erbij hoort; concreet betekent dit dat de musemetraditie in een bepaald manuscript veel efficiënter en sneller kan worden vastgesteld en dat lokale tradities met elkaar kunnen worden vergeleken.

Samenwerking tussen de Gregorius Fundatie en Cantus Ultimus
Nu betekent “het is mogelijk” nog niet dat er een voor iedereen bruikbaar systeem klaarligt: de software zal nog een handje moeten worden geholpen om nagenoeg foutloos tekst en neumen te herkennen. Via Mariken Teeuwen en Marnix van Berchum (KNAW Digital Humanities Lab, Amsterdam) is mijn musemenonderzoek geïntroduceerd bij Dr. Fujinaga en na een korte presentatie over musemen hebben we een deal gesloten: via de Gregorius Fundatie stel ik me beschikbaar voor correcties in de tekst en de muzieknotatie van het Utrechtse antifonarium U 406 en Fujinaga geeft voorrang aan het online zetten van de digitale editie van dit manuscript, dat ik ook heb gebruikt in mijn proefschrift. Als het schrift en de notatie van U406 kunnen worden gelezen in Cantus Ultimus, dan zal dat met enige (beperkte) aanpassingen ook gelden voor het de missalen Utrecht ABM h62 en Stavelot BL ADD MS 18031 en 18032 en het graduale Aken Ach G13 en een reeks fragmenten uit regio’s rond deze centra. Lokale musemetradities kunnen digitaal “in depth” worden onderzocht en onderling vergeleken. Dit is een geweldige sprong voorwaarts voor het onderzoek naar musemetradities.
Dit houdt tevens in dat we de voorbereidingen voor een crowdsourcing project stopzetten en ons gaan concentreren op Cantus Ultimus.

Audio!

Responsoria volgens de notatie van het twaalfde-eeuwse handschrift U 406 klinken weer……

De opnamen van het Gregoriaans Koor Utrecht onder leiding van Anthony Zielhorst zoals uitgevoerd tijdens de Dag van het Gregoriaans op 9 maart 2019 in de Pieterskerk te Utrecht en georganiseerd door Amici Cantus Gregoriani staan nu op de site onder het menu Audio.

Het koor en ik beschouwen dit als oefenmateriaal, niet als een artistiek voldragen product. Er is als dirigent en koor enig lef voor nodig om opnamemateriaal dat nog niet volmaakt is aan anderen te laten horen. Maar het is voor lezers van dit blog die dezelfde uitdaging willen aangaan als het Gregoriaans Koor Utrecht ook oefenmateriaal: de gezongen neerslag van een notatie die je kunt lezen in de bladzijde uit U406 die erbij is weergegeven.

Decoding Microtonal Gregorian Chant, Middelburg and Utrecht, March 6 & 9, 2019

Middelburg bachelor students in the humanities and experienced singers of Gregorian chant in Utrecht where my audiences this week. Ash-Wednesday for students in the Netherlands means hardship if they have to attend lectures like these: Mardi-gras in close-by Breda is famous…… Nevertheless, intelligent questions and no snoring (not bothersome, at least).

Today, in Utrecht I met with soulmates, singers listening and performing. Amici Cantus Gregoriani organized its annual venue in a splendid setting: the 12th century Pieterskerk.

The Utrecht Gregorian Choir conducted by Anthony Zielhorst sang three responsories in a transcription including microtones and quilisma’s as notated in the 12th-century Utrecht Antiphonary U406: Sicut Ovis, Ecce quomodo, Plange quasi virgo. I will post the recordings soon.

Enthusiastic reactions about this “reasoned experiment” and about my interpretation of the encoded rhetorical content of these musemes. “I always felt there was more in Gregorian chant than the traditional interpretations, this is what I have been waiting for” a visitor told me. “Touching, this interpretation of Ecce quomodo” said Marcel Zijlstra, conductor of the Schola Cantorum Amsterdam.

Looking forward to presentations for “Gregorian audiences” elsewhere!